
o. dr Emilian Gołąbek, franciszkanin,
jest autorem książek oraz wielu artykułów z zakresu katechetycznej
dydaktyki modlitwy, kultury młodzieżowej i jej znaczenia dla nowej
ewangelizacji w Kościele. Pracował jako duszpasterz młodzieży na
Górze św. Anny. Obecnie wykłada katechetykę i pedagogikę w WSD
Franciszkanów oraz PWT we Wrocławiu. Ponadto jest duszpasterzem
akademickim.
PRZEJAWY RELIGIJNOŚCI
WSPÓŁCZESNEJ MŁODZIEŻY
Rozwój
człowieka jest procesem permanentnym, ale przebiega on według
pewnego rytmu. Wprawdzie rozwój osobowy jednostki, w tym religijny,
zależy w dużym stopniu od niej samej, to jednak są etapy, które
tylko raz przechodzą, a jeśli miną nie powracają. Okres dorastania[1]
jest tym etapem w życiu człowieka, kiedy dokonuje się przeobrażenie
dziecka w osobę dorosłą, jest to równocześnie końcowa faza
dzieciństwa oraz początek wieku dojrzałego. Czas adolescencji
obejmuje okres od 12/13 do 18-20 roku życia[2].
Na przestrzeni tych kilku lat zachodzą radykalne zmiany psychiczne,
fizyczne i emocjonalne, które umożliwiają jednostce podjęcie nowych
zadań i ról społecznych, właściwych dla człowieka dorosłego. Można
ten czas wykorzystać lub zmarnować. Jest to okres trudnych wyzwań
dla młodych ludzi oraz ich duszpasterzy, katechetów i wychowawców.
Aby uniknąć podstawowych błędów w nauczaniu i wychowaniu
modlitewnym, katecheza realizowana w środowisku szkolnym winna
liczyć się z możliwościami percepcyjnymi młodzieży i postępować
zgodnie z zasadą przystępności przekazywanej wiedzy.
1. Czynniki rozwoju
religijnego
Rozwój religijności młodego człowieka jest przede wszystkim ściśle
związany z prawidłowościami rozwoju wieku dojrzewania. Religijność
rozwija się na konkretnym podłożu psychologicznym, uwarunkowanym
zarówno przyśpieszonymi zmianami w rozwoju fizycznym, nade wszystko
zaś intensywnym rozwojem intelektualnym i emocjonalnym. J. Makselon
wylicza kilka czynników, które pełnią podstawową rolę w rozwoju
religijnym człowieka, a więc także młodzieży, są to: doświadczenie,
potrzeby, emocje i grupy społeczne[3].
Doświadczenie religijne jest tajemniczym światem osobistych doznań.
Daje ono człowiekowi niepowtarzalne możliwości rozwojowe w kierunku
Boga, wywołuje niekiedy nadzwyczajne przeżycia i silne napięcia.
Wyrasta ono z wiary żywej, mocnej i ugruntowanej, a jednocześnie za
każdym razem niejednokrotnie wywołuje akt wiary głębokiej, który
wzmacnia i uszlachetnienia więzi z Bogiem i a także z ludźmi
połączone z nawróceniem[4].
Na uwagę zasługuje fakt, że w doświadczeniu religijnym ogromnego
znaczenia nabiera przykład konkretnej osoby. Życie dorosłego
człowieka jest bowiem w znacznej mierze uwarunkowane pierwszymi
doznaniami dziecięcymi, w tym przede wszystkim kontaktami z matką. W
oparciu o te kontakty kształtuje się podstawowe zaufanie, które
stanowi o możliwości i sposobie rozumienia Boga[5].
Dynamikę religijności określają potrzeby podstawowe, wynikające z
biologicznej struktury organizmu a także ujawnione w toku
indywidualnego i społecznego rozwoju człowieka, a wyznaczające
zasadniczy kierunek jego działania (np. modlitwa o zdrowie, spokój w
rodzinie, o pracę) oraz potrzeby pochodne, bogato zróżnicowane,
wyrosłe na gruncie wyżej wymienionych i związane z poszukiwaniem
środków do zaspokajania potrzeb podstawowych[6].
Uczucia religijne inspirują zaangażowanie religijne, stanowiąc
bogatą i bardzo zróżnicowaną dziedzinę wewnętrznych przeżyć,
wzmagają duchowe siły człowieka, towarzyszą jego modlitwie i
wyrażają odniesienie jednostki wobec Boga, ludzi, rzeczy i świata[7].
Dzięki nim zachowania związane z życiem religijnym są silniej
motywowane, a człowiek, który jest ich podmiotem, łatwiej może
osiągnąć więź z Bogiem. W praktykach religijnych rodzą się osobliwe
wzruszenia w odniesieniu między innymi do słów modlitwy, śpiewów,
instrumentalnej muzyki kościelnej, wreszcie elementów celebracji
liturgicznej. Uczucia religijne kształtują nas stosunek do zdarzeń
przeżywanych, wyobrażanych czy poddawanych refleksji, a doświadczane
w sytuacji religijnej, przenikają do najgłębszych duchowych pokładów
człowieka, stanowiąc wydarzenie, po którym następuje inne, niejako,
wyższe, bycie[8].
Czynniki rozwoju religijności nie ograniczają się tylko do
indywidualnych przeżyć poszczególnego człowieka, rozciągają się
również na grupy społeczne[9],
to znaczy na środowiska wierzących, w których dana osoba się
rozwija, poczynając od rodziny, grupy sąsiedzkiej czy rówieśniczej,
czyli tak zwanych grup pierwotnych[10].
Wymienione
powyżej czynniki nie mogą być rozdzielane i izolowane, ponieważ w
rzeczywistości działają zawsze w ścisłym powiązaniu, wzajemnie
warunkują się i modyfikują, zmieniając swą rolę i znaczenie w
zależności od tego, jak przebiega rozwój konkretnej osoby i jej
otoczenia.
[1] Na określenie wieku przejścia od dzieciństwa do dorosłości zasadniczo używa się dwóch kategorii pojęć. Pierwszą stanowią terminy podkreślające dojrzewanie biologiczne: pubertacja, pokwitanie, dojrzewanie. Drugą grupę tworzą pojęcia: adolescencja i dorastanie, określające wpływ czynników społecznych na rozwój jednostki ludzkiej. Postuluje się aby terminów pubertacja i dorastanie nie używać zamiennie, gdyż pierwszy oznacza kategorię rozwoju seksualnego a drugi jest procesem znacznie dłuższym, bo zależnym od określonego systemu wychowania oraz od czynników społeczno-kulturowych. Stąd jednostka dojrzała biologicznie nie staje się równocześnie dorosłą społecznie. Więcej por. L. Macario, Teoria sull’adolescenza e progettazione educativa, Roma 1988, s. 3; L. Laeng, La scuola oggi, Firenze 1975, s. 55-56; R. Łacińska, M. Żebrowska, Wiek dorastania, w: Psychologia rozwojowa dzieci i młodzieży, red. M. Żebrowska, Warszawa 1973, s. 382-383; E. Hurlock, Rozwój młodzieży, Warszawa 1965, s. 12; R. Murawski, Problematyka wieku dorastania, w: Teoretyczne założenia katechezy młodzieżowej, red. R. Murawski, Warszawa 1989, s. 13-14.
[2] Por. G. Cionchi, Catechisti oggi, note di catechetica, psicopedagogia e didattica per la pastorale dell’età evolutiva, Torino-Leuman 1999, s. 206.
[3] J. Makselon, Dynamika religijności, w: Psychologia dla teologów, red. J. Makselon, Kraków 1990, s. 284.
[4] Cz. Walesa, Struktura religijności człowieka, Zeszyty Naukowe KUL 41 (1998) nr 3-4, s. 29-30; więcej por. S. Głaz, Doświadczenie religijne, Kraków 1998.
[5]
J. Makselon, art. cyt., s. 284.
[6] J. Król, Rozwój religijności dziecka, Studia Teologiczno-Historyczne Śląska Opolskiego t. 18 (1998), s. 273.
[7] Por. M. Tatala, Rozwój uczuć religijnych dzieci przedszkolnych, Lublin 2000, s. 47-48.
[8] M. Tatala, Uczucia religijne i ich funkcje w życiu człowieka, Sosnowieckie Studia Teologiczne t. 4 (1999), s. 255.
[9] Myśl ta zostanie rozwinięta przy omawianiu procesu socjalizacji w dalszej części artykułu.
[10]
Por. E. Fizzotti,
Verso una psicologia
della religione 2. Il cammino della religiosità, Torino
1995, s. 55.